هوای تهران

راهنمای درک آلودگی هوا

هر مفهوم در دو سطح ارائه شده است: به زبان ساده برای تصمیم‌گیری روزمره و توضیح تخصصی برای تحلیل دقیق علمی.

۱. شاخص‌ها و آلاینده‌های کلیدی

شاخص کیفیت هوا

AQI (Air Quality Index)

به زبان ساده: یک عدد از ۰ تا ۵۰۰ مثل دماسنجِ سلامت هوا؛ زیر ۱۰۰ قابل قبول، ۱۰۱ تا ۱۵۰ ناسالم برای گروه‌های حساس و بالای ۱۵۰ ناسالم برای همه است.

توضیح تخصصی: شاخص تک‌عددی استاندارد آژانس حفاظت محیط‌زیست آمریکا (US EPA) که از درون‌یابی خطی تکه‌ای غلظت آلاینده شاخص (عمدتاً PM2.5) به دست می‌آید.

ذرات معلق ریز

PM2.5 (Fine Particulate Matter)

به زبان ساده: دوده و ذرات بسیار ریزِ نامرئی (حدود ۳۰ برابر باریک‌تر از تار مو) که مستقیم به کیسه هوایی ریه و خون وارد می‌شوند.

توضیح تخصصی: آئروسل‌های با قطر آیرودینامیکی ≤ ۲.۵ میکرومتر؛ شامل کربن سیاه احتراقی، سولفات‌ها و نیترات‌های ثانویه. حد مجاز ۲۴ ساعته WHO برابر ۱۵ µg/m³ و سالانه ۵ µg/m³ است.

ذرات معلق درشت و گردوغبار

PM10 (Coarse Particulate Matter)

به زبان ساده: گردوخاک قابل لمس و ریزگردهایی که در روزهای طوفانی از بیابان‌ها و دشت‌ها به شهر می‌رسند.

توضیح تخصصی: ذرات با قطر ≤ ۱۰ میکرومتر. نسبت PM10 / PM2.5 ≥ 2.1 در کنار افزایش PM10 به بالای ۱۲۰ µg/m³ نشانگر قاطع نفوذ گردوغبار معدنی است.

دی‌اکسید نیتروژن

NO₂ (Nitrogen Dioxide)

به زبان ساده: گاز قهوه‌ای‌رنگ اگزوز خودروها و نیروگاه‌ها که بوی تند دارد و در تشکیل دود و مه‌دود شهری نقش اصلی را دارد.

توضیح تخصصی: اکسید نیتروژن واکنش‌پذیر ناشی از احتراق دمای بالا؛ پیش‌ساز مستقیم نیترات آمونیوم (PM2.5 ثانویه) و تولید فتوشیمیایی ازن تروپوسفری (O₃).

عمق نوری آئروسل

AOD (Aerosol Optical Depth · 550nm)

به زبان ساده: عددی که نشان می‌دهد گردوغبار و دود در کل آسمان بالای سر ما چقدر جلوی عبور نور خورشید را گرفته‌اند.

توضیح تخصصی: انتگرال عمودی ضریب خاموشی نور در طول موج ۵۵۰ نانومتر در تمام ستون جو؛ مقادیر بالای ۰.۵ نشان‌دهنده بار شدید آئروسل یا گردوغبار منطقه‌ای است.

ازن سطحی و مونوکسید کربن

O₃ & CO

به زبان ساده: CO گاز بی‌بوی احتراق ناقص خودروهاست و ازنِ سطح زمین در روزهای آفتابی تابستان از واکنش دود و نور خورشید ساخته می‌شود.

توضیح تخصصی: مونوکسید کربن ردیاب مستقیم احتراق فسیلی در ساعات اوج ترافیک است و ازن تروپوسفری (O₃) آلاینده ثانویه فتوشیمیایی در تابستان.

۲. فیزیک جو و چرایی ماندگاری آلودگی در تهران

وارونگی دما

Thermal Inversion

به زبان ساده: در شب‌های سرد و بی‌باد، زمین مثل یخچال سرد می‌شود و هوای گرم‌ترِ بالا مثل یک درپوش شیشه‌ای روی شهر می‌نشیند و نمی‌گذارد دود بالا برود.

توضیح تخصصی: معکوس شدن گرادیان عمودی دما (dT/dz > 0) که عدد برانت–وایسالا را مثبت و پایداری ایستای جو را شدید کرده و همرفت عمودی را متوقف می‌کند.

ارتفاع لایه مرزی سیاره‌ای

Planetary Boundary Layer (PBL)

به زبان ساده: سقفِ اتاق هوایی که دود شهر در آن پخش می‌شود. ظهر تابستان سقف ۲,۰۰۰ متر است، اما شب زمستان به ۵۰ متر سقوط می‌کند!

توضیح تخصصی: ضخامت لایه تلاطمی تروپوسفر تحتانی. سقوط PBL شبانه به زیر ۱۲۰ متر حجم اختلاط آلاینده‌ها را بیش از ۱۵ برابر کاهش می‌دهد.

شاخص تهویه جوّی

Ventilation Index (VI)

به زبان ساده: توان واقعی هوا برای جارو کردن آلودگی؛ هرچه باد بیشتر و سقف لایه مرزی بلندتر باشد، هوا زودتر تمیز می‌شود.

توضیح تخصصی: حاصل‌ضرب سرعت باد ۱۰ متری در ارتفاع لایه مرزی (VI = U_10m × H_PBL). مقادیر زیر ۱,۲۰۰ m²/s به معنای رکود جوّی و انباشت بحرانی است.

حبس کوهپایه‌ای و فرونشست عرض میانی

Orographic Trapping & Hadley Subsidence

به زبان ساده: دیوار ۳,۹۰۰ متری البرز در شمال راه فرار دود را می‌بندد و موقعیت جغرافیایی تهران در کمربند خشک کره زمین باعث کم‌بارانی و هوای راکد می‌شود.

توضیح تخصصی: قرارگیری در شاخه نزولی سلول هادلی (۲۵° تا ۴۰° شمالی) همراه با انسداد مکانیکی رشته‌کوه البرز و جریان سرد شبانه دامنه‌ها (کاتاباتیک).

۳. منطق علمی و معادلات محاسبه در سامانه «هوای تهران»

تمام خروجی‌های این سامانه بر پایه داده‌های باز بازکاوی اقلیمی (ECMWF ERA5) و ترکیب شیمیایی جو (Copernicus CAMS) و بدون هیچ‌گونه داده ساختگی محاسبه می‌شوند:

محاسبه دقیق شاخص کیفیت هوا (US EPA AQI)

AQI = ((I_hi - I_lo) / (C_hi - C_lo)) * (C - C_lo) + I_lo
بازه PM2.5 (µg/m³)بازه AQIسطح سلامت
۰.۰ تا ۹.۰۰ تا ۵۰پاک
۹.۱ تا ۳۵.۴۵۱ تا ۱۰۰قابل قبول
۳۵.۵ تا ۵۵.۴۱۰۱ تا ۱۵۰ناسالم برای گروه‌های حساس
۵۵.۵ تا ۱۲۵.۴۱۵۱ تا ۲۰۰ناسالم برای عموم
۱۲۵.۵ تا ۲۲۵.۴۲۰۱ تا ۳۰۰بسیار ناسالم
۲۲۵.۵ تا ۵۰۰.۴۳۰۱ تا ۵۰۰خطرناک

معادلات فیزیکی وارونگی، گردوغبار و پیش‌بینی ۱۶ تا ۲۰ روزه

VI = U_10m (m/s) × H_PBL (m) Inversion Active iff H_PBL < 120 m AND VI < 1,200 m²/s Dust Plume Event iff PM10 >= 120 µg/m³ AND (PM10 / PM2.5) >= 2.1

پهنه رنگی نقشه تهران (IDW): رنگ‌بندی پیوسته سطح شهر با روش وزن‌دهی معکوس فاصله (w = 1 / d²) از ۶ ایستگاه شبکه‌ای مناطق تهران محاسبه می‌شود.

پیش‌بینی روزهای ۸ تا ۲۰: برای روزهای ۱ تا ۷ خروجی مستقیم مدل شیمیایی CAMS استفاده می‌شود؛ برای روزهای ۸ تا ۱۶ غلظت PM2.5 بر پایه مدل جعبه‌ای تهویه (C ∝ 1 / VI) و ضریب شستشوی بارش برآورد می‌گردد.